Kontaktul. Bojarskiego 1, 87-100 Toruń
tel./fax: +48 56 611-37-12
e-mail: dziekanat_wnh@umk.pl

Projekt z dofinansowaniem Ministra

Zdjęcie ilustracyjne
źródło: wikipedia.org CC BY-SA 4.0

Nowe badania i odkrycia w Biskupinie i jeziorach Pałuk

W latach 2020-2021 Centrum Archeologii Podwodnej, UMK realizuje projekt zatytułowany: Określenie zasięgu i inwentaryzacja nierozpoznanych części osad obronnych łużyckich pól popielnicowych na terenie Pałuk. 

W projekcie tym wykorzystanych będzie szereg nieinwazyjnych metod badawczych oraz archeologiczne prospekcje podwodne. Planowane badania realizowane są w ścisłej współpracy z Muzeum Archeologicznym w Biskupinie. Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury, uzyskanych z dopłat ustanowionych w grach objętych monopolem państwa, zgodnie z art. 80 ust. 1  ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych.

Stanowisko archeologiczne w Biskupinie jest prawdopodobnie najbardziej znanym obiektem pradziejowym w Polsce. Informacje o nim znajdują się już w podręcznikach do szkół podstawowych. Prowadzone tam badania trwają od dziesiątek lat i nikt by nie przypuszczał, że można coś jeszcze odkryć. Zmieniło się to dzięki pracy archeologów z Centrum Archeologii Podwodnej UMK w Toruniu, którzy ściśle współpracują z Muzeum Archeologicznym w Biskupinie. Przeprowadzone prace przyczyniły się do ciekawych odkryć w samym jeziorze Biskupińskim jak i na bliźniaczych stanowiskach na terenie Pałuk.

Projekt "Określenie zasięgu i inwentaryzacja nierozpoznanych części osad obronnych łużyckich pól popielnicowych na terenie Pałuk" współfinansowany ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego ma na celu sprawdzenie zasięgu łużyckiej osady w Biskupinie oraz czterech innych podobnych osiedli znajdujących się na terenie Pałuk. Badania przeprowadzono w samych jeziorach oraz w strefie brzegowej. Rozpoczęto od zdjęć lotniczych, które umożliwiły stworzenie dokładnych modeli terenu, natomiast badania hydroakustyczne pozwoliły na odwzorowanie dna jezior. Cennym uzupełnieniem realizowanych prac były badania geofizyczne, które w sposób nieinwazyjny dały możliwość „zajrzenia” pod powierzchnię gruntu. Zwieńczeniem realizowanych prac były prospekcje podwodne, przeprowadzone w ostatnich tygodniach. Wszystkie wymienione działania przyniosły bardzo ciekawe rezultaty.
Pod wodą i w strefie brzegowej pięciu badanych stanowiskach archeologicznych znaleziono dużą ilość ceramiki pradziejowej, jak i wczesnośredniowiecznej. W dwóch przypadkach udało się badaczom namierzyć konstrukcje znajdujące się w wodzie. Nie obyło się też bez odkryć spektakularnych zabytków. W samym Biskupinie znaleziono grot włóczni z epoki brązu, a na innym stanowisku tzw. „nagolennik”, czyli unikatowy przedmiot z brązu będący ozdobą obręczową.
To pierwszy sezon projektu, który będzie kontynuowany w przyszłym roku. Teraz czas na analizę danych i przygotowanie się do kolejnej ekspedycji, która jak się zapowiada przyniesie więcej niezwykłych odkryć.

REALIZACJA PROJEKTU

Projekt Określenie zasięgu i inwentaryzacja nierozpoznanych części osad obronnych łużyckich pól popielnicowych na terenie Pałuk realizowany przez Centrum Archeologii Podwodnej UMK w Toruniu podzielony jest na dwa sezony. W sezonie 2020 wykonano większość badań nieinwazyjnych oraz wykonano pierwsze prospekcje podwodne. Poniżej znajduje się opis tych aktywności.

W kwietniu oraz maju 2020 roku została wykonana kwerenda archiwalna zaplanowana w projekcie. W ramach tego zadania przeanalizowano dostępne dane z Wojewódzkich Urzędów Konserwatora Zabytków w Bydgoszczy oraz Poznaniu. Przeprowadzono kwerendę biblioteczną. Uwzględniono również kartograficzne materiały archiwalne oraz wykonano kwerendę lokalną. W zadaniu tym partycypowało Muzeum Archeologiczne w Biskupinie udostępniając swoje zbiory biblioteczne oraz archiwalne. Wyniki tego działania pozwoliły na określenie potencjału archeologicznego stanowisk oraz sprecyzowanie obszarów uwzględnionych w dalszych zadaniach.

W maju 2020 roku wykonano nieinwazyjne badania geofizyczne metodą georadarową i magnetyczną. Wykonawcą tego zadania była firma Monte Fortino. Odbyły się one w Biskupinie (gm. Gąsawa), Sobiejuchach (gm. Żnin) i Izdebnie (gm. Rogowo), pow. żniński, woj. kujawsko-pomorskie w 2020 r. W sumie, z użyciem obu metod badaniami pokryto obszar 6.5 ha. Niniejsze badania pozwoliły sformułować wstępne wnioski na temat archeologicznej przeszłości badanego obszaru, efektywnie planować dalsze badania i ocenić skuteczność zastosowanych metod badawczych - magnetycznej i georadarowej. Pomiary geofizyczne wykryły anomalie i zespoły anomalii świadczące o zmianach w stratygrafii, część z nich można na obecnym etapie badań wstępnie interpretować jako obiekty archeologiczne. Przeprowadzone badania pokazują wysoką skuteczność metody magnetycznej stosowanej na potrzeby archeologii w Izdebnie i Sobiejuchach. Badania georadarowe w Biskupinie wykazały zaś umiarkowaną skuteczność w tym zakresie.

Również w maju zostały wykonane skanowania hydroakustyczne. Podwykonawcą niniejszego zadania była firma Archcom. Podczas wykonywanych działań badaniom akustycznym poddano 6 jezior przy pięciu stanowiskach archeologicznych obejmując działaniami łącznie 115 ha. Niniejsze badania pozwoliły na sformułowanie wniosków na temat topografii dna jezior i obiektów wystających z dna. Pomiary akustyczne pozwoliły na wyznaczenie anomalii, które mogły okazać się obiektami archeologicznymi. Wyniki tych badań posłużyły do precyzyjnego określenia obszarów do podwodnych prospekcji archeologicznych.

W maju zostały wykonanie także skanowania lotnicze. Podwykonawcą niniejszego zadania była firma Archcom. Zdjęcia lotnicze przy pomocy bezzałogowego statku lotniczego, a następnie wykonano z nich ortofotografie stanowisk ujętych w projekcie. Łącznie skanowanie objęło 157 ha. Po opracowaniu danych pozwoliły one na wybranie obiektów o potencjale archeologicznym na linii lądu i wody oraz w strefie płytkowodnej jezior czyli tam gdzie poprzednie dwie metody badawcze nie miały dostępu. Obiekty te zostały następnie sprawdzone podczas podwodnych prospekcji archeologicznych. 

We wrześniu oraz październiku 2020 roku wykonano podwodne prospekcje archeologiczne w jeziorach uwzględnionych w projekcie. Zadanie to zostało wykonane przez zespół Centrum Archeologii Podwodnej UMK w Toruniu. Obszary oraz punkty do prospekcji zostały wykonano po przeanalizowaniu wyników z wszystkich czterech poprzednich zadań. Wyniki tego zadania były nierównomierne. W jeziorze Biskupińskim dno jeziora oraz strefa brzegowa została silnie zmieniona poprzez zasypanie oryginalnych sedymentów jeziornych. Spowodowało to że w tym jeziorze nie znaleziono pod wodą żadnych konstrukcji, a zabytki były znikome. W jeziorze Wolskim dno zbiornika nie zostało zmienione przez współczesną działalność ludzką. Dzięki temu zlokalizowano liczny materiał zabytkowy oraz zinwentaryzowano konstrukcje drewniane. W strefie brzegowej jeziora Sobiejuskiego zlokalizowano liczny materiał zabytkowy oraz zinwentaryzowano konstrukcje drewniane. W jeziorze Ostrowitym Trzemeszeńskim również zlokalizowano dużą ilość materiału zabytkowego, oraz jeden element konstrukcyjny prawdopodobnie związany z osadnictwem na wyspie. W jeziorze Pakoskim, które w chwili obecnej jest zbiornikiem retencyjnym zabytki zlokalizowano na linii wody i lądu, które poddane są silnemu procesowi wymywania.

W drugiej połowie 2020 roku była prowadzona działalność promocyjna. Zadanie to było wykonywane przez zespół Centrum Archeologii Podwodnej przy współpracy z firmą Fotopodwodna. Promocja projektu prowadzona była przy wykorzystaniu różnych środków. Skorzystano z najbardziej popularnych form jakimi są social media. Udało się także zaprezentować wyniki badań w mediach o najszerszej grupie odbiorców jaką jest telewizja. Można szacować, że różnymi drogami informacja i wstępne wyniki projektu dotarły do nawet kilkudziesięciu tysięcy odbiorców z różnych grup wiekowych. W miejscach gdzie możliwe było obserwowano bardzo pozytywny odbiór założeń projektu.

Biskupin - underwater archaeological project. Podwodne badania archeologiczne jezior biskupińskich (video)

Ostatnim zadaniem było wykonanie map uwzględniających wyniki poprzednich badań. Zadanie to zostało wykonane w listopadzie 2020 roku przez zespół Centrum Archeologii Podwodnej UMK w Toruniu. Przy tworzeniu map wykorzystano wyniki badań hydroakustycznych, dane z kwerendy oraz dane zebrane podczas prospekcji podwodnych. Wykonane mapy zostały przekazane podwykonawcom w celu uwzględnienia ich w swoich raportach.


Grot włóczni (video)

Ozdoba obręczowa (video)

Grot włóczni (3D model)

Ozdoba obręczowa (3D model)

 

pozostałe wiadomości

galeria zdjęć